Draumeteateret som forsvann; kor blei det av mine mørkeblå?

Første gong eg såg Viking spela fotball?  Det er blitt lenge sidan. Så lenge sidan at det var far som tok meg med, og det utan at eg hadde masa om å få lov. Me er på slutten av 1960-talet. Eg trur ikkje eingong eg visste at det var eit fotballag som heitte Viking før me reiste.  Me tok ferja til byen.  Frå Fiskapiren var det 25 minutt å gå.  Dersom me gjekk fort.  Til Stavanger Stadion. Og dette var i tida før det kom ei stor og høg sitjetribune på vestsida.

Det enda 2-2, og det var mot Strømsgodset.  Arvid Knutsen skåra begge måla.  Eg huskar ingenting av kampen, men eg huskar eg holdt far fast i handa då me gjekk derifrå.  Litt skummelt var det, rett og slett.

Men ikkje meir skummelt enn at eg snart var tilbake.

Er det Old Trafford i Manchester som er blitt kalla eit teater for draumar?  I så fall er det berre ein bleik kopi.  Det verkelege draumeteateret var Stavanger Stadion utover første delen  av 1970-talet.

Ferja frå Judaberg.  25 minutt å gå.  Dersom me gjekk fort.  Og ikkje gjekk oss vill.  Nå fekk eg reise med kameratar, og første gongane var det ofte me gjekk oss vill.  Vasa rundt i Kannik -og på Stokka -og Eiganes utan peiling på kor me var.  Me fann fram tilslutt, og som oftest var me ved stadion minst ein time før dei  opna portane.  Me sto først i køen.

Vår kø var i Holbergsgata.  Me skulle til Store Stå, og når me var igjennom slusa  var det om å gjere å få den plassen ned ved reklamegjerdet som akkurat var i flukt ut frå 16-meterstreken i søre enden av banen.  Og det var der, med nasen så vidt over reklameskilta, med det grønaste og finaste gras i verda føre meg, med tribunen rundt meg og bak meg som blei stadig meir full av folk,( “Store Stå: trekk innover mot midten”), det var der at  alt som hadde bygd seg opp heile dagen kom til sitt klimaks med orda frå speaker Ragnar Schreiner: “Her kommer GYTTENE!”

Dette var signalet.  Alt kom på kok.  Me slo på reklameskilta så hardt me berre kunne og visste at føre oss låg 90 minutt i paradis.

Det var Lars Korvald og Trygve Bratteli som var statsministrar på denne tida.  Dei ville aldri vore mitt valg.  Eg hadde stemt på Reidar Goa.  Eller Hans Edgar Paulsen.  Eller ein av dei andre.  Erik Johannesen, Anbjørn Ekeland, Sigbjørn Slinning.

Tenk deg den midtbanen med Inge Valen og Svein Kvia.  Ikkje rart at dei spela 4-2-4; passa perfekt saman dei to.  Dei kunne styrt Noreg.  Valen som kriga og kjempa og vann kvar einaste duell.  Der var han, saman med Svein Kvia som var den mest elegante fotballspelaren du kunne tenke deg.  Motta ballen, dempa, triksa litt, trekant, og så spela gjennom angriparen.  Svein Kvia skulle stilt til kamp i lakksko, frakk og floss, så elegant var han, og dersom han og Valen hadde spelt i dag, hadde Viking framleis brukt 4-2-4.

Eg har ikkje nemnd nokon av spissane.  Det må eg.  Johannes Vold.  Leif Bugge Aarøe.  Trygve Johannesen.  Dei skåra når dei ville.

I år etter år låg to blå auge oppå gjerde på Store Stå rett ut for 16-meterstreken  og fekk med seg alt dette.  Theatre of Dreams?  You Bet!

Her skulle eg vore fanga.  Desse åra med desse fantastiske opplevingane og denne fantastiske  lidenskapen som fotballen var for meg då, skulle gjort meg til livslang vikingsupporter.  I dag skulle eg  hatt Viking på maten.  Eg skulle gått rundt i mørkeblått med tal på ryggen og ‘Lyse’ på brystet og ropt;  ‘eg e’ viking eg’.

Det blei ikkje slik.

Eg mista ikkje interessa for Viking sjølv om dei ikkje vann serien kvart år.  I 1976 blei dei nummer 5, og Lillestrøm tok over dominansen for ei stund, men me var tilbake på topp i 79 og 82. Og innimellom var det ein og annan cupfinale i Oslo.

Men det skjedde noko.  Eg merka det for alvor etter nedrykket midt på 80-talet og i tida etter det, heilt fram til i dag.  Noko med mitt lag som eg ikkje likte.  Ikkje på banen.  Spelarane gjorde sitt beste då, som dei gjorde i åra 72-75, og som dei gjer nå. Men  på tribunen;  Kor lite som skulle til for at folk skulle pipe og bue på eige lag og eigne spelarar. Dei ute på graset er unge gutar, ofte ikkje meir enn 20 år.  Ein skal ikkje vere mykje av ein psykolog for å forstå at det å høyre 5 000 publikummarar rope mishagsytringar etter seg ikkje akkurat betrar prestasjonen på banen.

Ofte gjekk eg ut av stadion med eit ubehag. Eg kunne ikkje forstå kvifor Viking skulle ha eit så surt og kravstort publikum som ikkje tok 5 øre for å pipe ut sine eigne.

Ei av dei største laussalsavisene hadde ein gong på 90-talet ein førehandsanalyse om korleis dei trudde sesongen kom til å enda.  Dei lista opp plussar og minusar for kvart av laga.  På minussida om Viking skreiv dei:

‘Viking fra Stavanger har det mest kresne og negative publikummet i landet’.  Punktum.  Når osloavisene skreiv om Viking var dei vanlegvis heilt på bærtur, men den gongen traff dei dessverre spikeren skikkeleg.

Mi fotballinteresse flytta over Nordsjøen til Storbritania, og hos Laget eg følger der er den indre justisen på dette streng.  Ein SKAL IKKJE pipa mot eige Lag og eigne spelarar.  Laget skal ein støtta, stå last og brast, i gode og onde dagar, uansett.   Ein kan vende seg imot eigar og styreleiar og til nøds manager, men aldri Laget (og her heiter det Laget med stor L).

Etterkvart oppdagar eg at eg ikkje går på vikingkampar meir.  På avstand ser eg flyttinga til Jåttå, til ein ny stor og flott stadion, og år for år ser eg Viking meir og meir bli ein klubb utan hjarte og sjel.  Ingen kontinuitet.  Spelarar og trenarar kjem og går i eit antal og ein fart som gjer at dei på veg ut kolliderer i døra med dei som skal inn.  Gutar frå Island, Danmark, Sverige , Afrika og Finland som kjem, blir ein sesong eller to, og så forsvinn dei.

Eg ser dei beste vikingspelarane spelar for alle andre klubbar enn Viking, og her skal Jone Samuelsen stå som døme på kva eg meiner.

Eg ser Islendingen (som utan blygsel uttalar at han berre ser på Viking som eit springbrett for den vidare karriera) bli sett inn på laget og brukt framføre det 19 år gamle lokale talentet, og får igjen stadfesta at viljen og tålmodet til å satsa på dei lokale talenta i veldig liten grad er tilstades i Viking.

Det blir sagt av dei som har greie på det at fotballen i Noreg har forandra seg. Sidan 1972.  Sidan Reidar Goa.  At den lokale tilhøyrigheita ikkje betyr noko lenger.  At eit lag frå Stavanger godt kan bestå av 8 islendingar.  Eller 7 svenskar.  Eller 5 danskar og 4 afrikanarar.

Kyss meg bak, seier eg til det.

Det er når guten frå borti gata står fram og blir helten at eg som held med laget verkeleg kjenner det i hjarterota.   Når toppskåraren er født og oppvaksen på Randaberg.  Når det er slektningen til naboen som trør til i taklingane og sender ein susar av eit skot mot mål.  Når midtstopparen som stig til vers og headar corneren i mål er frå Jørpeland.  Når dei fleste på laget  snakkar rogalandsdialekt.  Når det er våre eigne som står på og blør for drakta.

Det er då den gledeståra som trillar nedover kinnet når me har vunne kampen er verkeleg, verkeleg ekte.

Mitt draumeteater var laga av ekte tårer.

Advertisements

Fakkellys over eit folkemord; Med Philip Chevron fra Connaught til Broadway

Når du er lei av London er du lei av livet, heiter det.  Underteikna er longt ifrå lei av London, men eit område av byen styrer eg klar , det er  det såkalla West-end området med Soho og Oxford Street.  Dette området er øydelagt, av turisme og fjas. Prisane er høge, maten dårleg og servicen enda dårlegare.  Dette har gjort at eg har funne min stad litt lenger nord, i områda Bloomsbury og Camden Town, ofte i nærheten av Kings Cross-stasjonen som er eit transportknutepunkt som gjer det lett å komme dit ein vil.

Sist eg var i byen hadde eg med meg ei bok som eg ei stund hadde sett fram til å lese.  ‘Here Comes Everybody’, historia til gruppa ‘The Pogues’, skriven av James Fearnley.  Dersom du kjenner til gruppa veit du at Fearnley er han som spring rundt på scena med det svære trekkspelet.  Dersom du ikkje kjenner den kan eg fortelje at det er dei med ‘Fairytale of New York’.  Den har du  høyrt.

Nå er dette i ferd med å bli ei frykteleg lang innleiing til det eg hadde tenkt å fortelje om, og som ikkje handlar om London i det heile tatt, eller jo, det det gjer det på eit vis, men; Fearnley fortel meg i boka at ‘The Pogues’ er frå  Nord-London.  Det er her dei bur, det er her dei øver, her dei tar tuben til og frå Kings Cross Station, her dei går på pub og etterpå går syngande og skrålande langs Euston Road, gata eg ser når eg kikkar ut vindauge på hotellet eg bur på.  I tillegg skriv han om Philip Chevron og songen “Thousands are Sailing”.

Philip Chevron heitte eigentleg Philip Ryan, han var født i 1957 like utanfor Dublin, kom til London tidleg på 1980-talet og blei etterkvart fast medlem av ‘The Pogues’.  Chevron skreiv ikkje så mange songar for gruppa, men han laga ‘Thousands are Sailing’, og den er aldeles fantastisk flott.  Ein song som har handlinga si lagt til Ellis Island og New York, men som eigentleg handlar om øya han kom frå, Irland,  Erins grøne øy, og er ei forteljing om menneska der si ekstremt trøblete historie.

Dei har hatt lite fred og ro i Irland.  Framande krefter og makter har trengt seg på. Me kan godt begynne med våre eigne vikingar.  At dei kunne fare fram på ein mindre høfleg måte, er vel ikkje nokon løyndom, og  i år 1000 var Dublin under vikingkontroll.  Etter det kom William Erobraren og normannarane. Snart skulle den engelske kongen Henry 8. bryte med paven og som resultat av det tvinge irane til å gje opp si katolske tru og bli protestantar, og dei som han ikkje klarte å omvende, dei som nekta, kom Oliver Cromwell og slo ihjel mange av ikkje så lenge etterpå.

-Eg ber om at alle truande hjarte må gje takka for denne store nådige siger til gud.  For dette er herren sin rettferdige straffedom over desse barbariske syndarane, sa Cromwell.

Dei katolikkane som berga livet og den opprinneleg irske befolkninga blei sende til Connaught vest i landet, der folk levde i ytterste fattigdom og såvidt klarte å livnæra seg på nokre knøttsmå jordlappar.  Dei heldigaste av dei  blei husmenn under  dei nye engelske jordeigarane.  Storparten av øya og den mest dyrkbare jorda blei gitt til Cromwell sine menn som belønning for den gode jobben dei hadde gjort. Grunnlaget var lagt.  Irland vart eigd og styrt av godseigarar frå England. I songen “Galway Bay” heiter det i fjerde verset:

For the strangers came and tried to teach us their way

They scorned us just for being what we are

But they might as well go chasing after moonbeams

Or light a penny candle from a star

I denne pålagte fattigdomen var poteta grunnkosten. For mange var det meste anna luksus, og i 1846 gjekk det gale, og i 1847 og i 1848.  Potetene forvann i regn og råte.  Det var tida for ‘The great hunger’, og det er her me møter Philip Chevron med ‘Thousands are Sailing’.

The island it is silent now

But the ghosts still haunt the waves

And the torch lights up a famished man

Who fortune could not save

Frå 1846 til 1850 blei den irske befolkninga redusert med to millionar.  Ein million døde av svolt og sjukdom, den andre millionen hadde flykta.  Fram til århundreskifte var befolkninga halvert, frå omlag 8 til 4 millionar.  I irske historiebøker finn ein dette omtala som folkemord.  Det blei ropt om hjelp, og ropa nådde dronning Victoria, ropa nådde London, men få brydde seg.  Ein trudde ikkje det var så gale som det blei gitt uttrykk for, og den hjelpa som vart forsøkt sett i gong stranda i byråkrati i kontora i London. For irane handla det om liv eller død, og det handla om å koma seg til Liverpool eller Bristol og derifrå  sjøvegen over Atlanterhavet til  Amerika.

Thousands are sailing

Across the western ocean

To a land of opportunity

That some of them will never see

I historier om dei norske amerikafararane på denne tida høyrer me om amerikakofferten.  Veldig mange av irane hadde ikkje det.  Dei reiste i det dei gjekk i og sto i.  På fleire av overfartane var dødstala om bord høgare enn kva tilfelle var på slaverutene frå Afrika.  I tillegg kunne skipa vere i så dårleg stand at dei sank før dei var komne ut av irskesjøen.

Ah, no, says he, ’twas not to be

On a coffin ship I came here

And I never even got so far

That they could change my name

Med alt dette håplause og all lidinga som bakteppe flyttar Chevron forteljarstemmen i songen fram  i tid.  Til ei kjærleikshistorie som kanskje er mellom etterkommarar etter desse hardt prøva innvandrarane. Dette samtidig som han introduserer den irske poeten Brendan Behan og tek ein skål for den meste kjende av alle Irsk-amerikanarane, John F. Kennedy:

In Manhattan’s desert twilight

In the death of afternoon

We stepped hand in hand on Broadway

Like the first man on the moon

And ‘the blackbird’ broke the silence

As you whistled it so sweet

And in Brendan Behan’s footsteps

I danced up and down the street

Then we raised a glass to JFK

And a dozen more besides

When I got back to my empty room

I suppose I must have cried

Med dei to siste linjene i verset over fortel Chevron at den vonde historia og den usle behandlinga det irske folket blei utsette for har sett veldig djupe spor. Og i siste refrenget gjer han ein genistrek:

Thousands are sailing

Again across the ocean

Where the hand of opportunity

Draws tickets in a lottery

Ordet ‘again’ blir lagt inn. Det skjer på ny -og dermed går tankane fort til Middelhavet og Lampedusa og eigentleg alle flyktningar, og spørsmålet om kva som er gale i verda når så mange blir tvungne til å forlata heimen sin og landet sitt. Philip Chevron døde av kreft i 2013.  Han blei  56 år gammal.

George Orwell, kommunereforma og 100 kyr

Norsk Barneblad er flotte greier.  Det er underhaldande og lærerikt for barn i alle aldrar, underteikna inkludert.  I marsnummeret i år refererer dei til hjelpeorganisasjonen Oxfam sin modell for å forklara skilnaden mellom fattige og rike i verda, og korleis dette slår ut i eigedomstilhøva:

Dersom verda har 100 menneske og  verdiane er 100 kyr  er fordelinga  slik:

1 person har 52 kyr

19 personar deler på 43 kyr

80 personar deler på  5 kyr

1 prosent eig halvparten av alt, kan me seie.

Slik blir det at veldig få har veldig mykje av verdiane og dei som har mykje av verdiane har makta.  Pengar er makt og makta rår, heiter det.

Den som meir enn nokon andre har skildra korleis makta kan te seg, og sett grensene for maktmisbruk opp for oss, er George Orwell i boka “1984”.  Uttrykket “Storebror ser deg” kjem herfrå, og avsløringar som har kome fram i dagen dei siste åra viser at Storebror er mykje meir nyfiken enn me skulle tru.  Det var ikkje eingong alle i vår del av verda som visste at me hadde ein storebror.  Angela Merkel t.d. blei veldig forundra over det.

Samfunnet i Orwell si verd er styrt av partiet Ingsoc, og det er tredelt.  Øverst står det Indre Partiet, derunder det Ytre Partiet og nederst finn me Arbeidarane.  Det indre partiet styrer, det ytre partiet utfører, samt endrar fortida i alle journalar slik at den til ei kvar tid er ajour med gjeldande politikk. Arbeidarane sit stort sett framføre taleskjermen og blir proppa fulle av propaganda og meiningslaus underhaldning.

Storebror er eit av maktmidla til det indre partiet.

Me har langt på veg adoptert dette systemet.  Finanseliten er det indre partiet og våre politikarar med sine departement, eller ministeria som det heiter hos Orwell,  tilhøyrer det ytre partiet. Eg, og sannsynlegvis også du, er arbeidarane.

Det indre partiet er styrt utav to ting.  Dei skal  verna om sine privelegiar og dei skal auka sin rikdom.  Dette brukar dei det ytre partiet og arbeidarane til.

Korleis gjer dei dette i praksis?

Her er eit døme:

I Noreg er det i dag ein debatt om ny kommunereform.  Det ytre partiet har i bakgrunnen for at denne må på plass sagt at ei slik reform skal gjera landet sine kommunar robuste slik at dei kan møta utfordringar som kjem i framtida.  Det skal bli bedre tenestar til innbyggarane, og det skal bli eit sterkare lokaldemokrati.  Til grunn for dette legg dei to rapportar frå noko som heter Vabo-utvalet.

Hurra, skal visst me seia då.

Vabo-utvalet arbeidar for det indre partiet.  Det som det handlar om er å avregulera helse og omsorgssektoren slik at private velferdsbedrifter, altså finanseliten, kan koma inn og tena milliardane sine.  Dette blir vanskelegare dersom kommunane er små.  Få og store kommunar vil gje fleire milliardar i lommane til det indre partiet.  Me ser allereie resultata av dette gjennom Norlandia Care Group der dei 4 eigarane er blitt milliardærar på å driva sjukeheimar og barnehagar.

Storebror ser meg.  Eg lurer på kva han seier når han les dette.

Ein Blues for Willie McTell; Ei musikalsk reise i den brunfarga myra

“Blind Willie McTell” er ein av Bob Dylan sine aller beste songar.  Den tek oss med på ei ubehageleg reise inn i amerikansk historie der slavetida og borgarkrigen er viktige stoppestader.

Den amerikanske borgarkrigen (1861-1865) blir ofte framstilt som ein krig om retten til å ha slavar.  Dette er vel så langt frå sanninga som ein kan koma utan at det blir ei løgn.  Då dei første skota blei fyrte mot Fort Sumter i april 1861 uttalte Abraham Lincoln(som vann valget i 1860 utan å vinne ein einaste sørstat) ingenting i retning av at slaveriet skulle avskaffast.  Det handla om å halda unionen samla og at slavestatane ikkje skulle bli fleire.  Ein skulle komme eit godt stykke inn i borgarkrigen før Lincoln begynte å arbeida for å få igjennom det 13. lovtillegget som skulle frigjere slavane. Robert E. Lee, sørstatsgeneralen, var svoren slavemotstandar.  Han valgte side uitifrå kjærleiken til staten Virginia, og hovudstaden Richmond. Slaget om Richmond og dei siste dagane av borgarkrigen er utgongspunktet for Robert Robertson (frå The Band) sin song “The Night They Drove Old Dixie Down”. Dixie, land of Dixie eller Dixieland er dei amerikanske sørstatane.

Mason/Dixon-linja,  blir ofte referert til som skilje mellom nord og sør, og like mykje som eit geografiske skilje, symboliserte grensa den kulturelle skilnaden mellom desse to områda. (Denne berømte grenselinja som vart laga av astronomen Charlie Mason og landmålaren Jeremiah Dixon er det Mark Knopfler syng om i “Sailing to Philadelphia”)

I nord fann ein mulighetenes land, der einkvar kunne snekre si eiga lukke, og ein snakka om den amerikanske draumen.  Dette samtidig som ein på denne tida opplevede ei gryande industrialisering og all innvandringa som  sørga for eit multikulturellt samfunn. I sør fanst ein struktur meir likt det gamle europeiske føydalsamfunnet, der einkvar hadde sin faste plass bestemt av kva stand ein var født i.  Den økonomiske ryggraden i dette systemet var plantasjedrifta(King cotton), og samfunnet var tokulturellt med mørkhuda slavar og frie kvite.

Då borgarkrigen starta rekna ein med at den skulle vera over i løpet av nokre månader.  At ein skulle høyre sørstatssoldatane sitt kamprop (the rebel yell) i 4 år var det ingen i nord som såg føre seg, og borgarkrigen sette eit skikkeleg merke i amerikansk politikk og kultur med etterverknader  tydelege heilt fram til i dag. Den første tida etter borgarkrigen blir kalla reconstruction i USA.  Sørstatane tapte krigen og slavane var frie, men snart var mykje tilbake i gamle faldar.  Lite blei gjort for å betra afro-amerikanarane sine rettar.  Raseskilje sto sterkt, og makt og rikdom var samla på få hender.  Ein kan kalle ein slik samfunnsstruktur føydalistisk eller patriarkalsk, men fascisme-merkelappen er ikkje langt unna å vere like gyldig. Med bakgrunn i dette kan me trekke ei linje framover i tida der same familiane og likesinna til dei som forsvara slaveriet 60 år seinare offentleg omtalar Hitler i rosande ordelag.  Me finn dei i Ku Klux Klan som meir enn nokon andre stader var dominerande i austre delane av Texas. Eit av dei sterkaste uttrykka for rasismen sine grusomme følger finn me i songen “Strange Fruit”, kanskje mest kjent i Billie Holiday sin versjon:

Southern trees bear a strange fruit /Blood on the leaves and blood at the root/ Black bodies swingin’ in the Southern breeze /Strange fruit hangin’ from the poplar trees /Pastoral scene of the gallant South /The bulgin’ eyes and the twisted mouth /Scent of magnolias sweet and fresh /Then the sudden smell of burnin’ flesh /Here is a fruit for the crows to pluck /For the rain to gather, for the wind to suck /For the sun to rot, for the tree to drop/ Here is a strange and bitter Crop  

 

Vidare kan me dra linja til Jim Clark i Selma, til Koch-brødrene og deira Tea Party-rørsle, og til politiet i Ferguson for den saks skuld.

Då Neil Young i 1970 utgir songen “Southern Man” på albumet “After the Gold Rush” er det sørstatsrasismen han rettar peikefingeren mot. Songen var slik retta mot ein ideologi, men mange oppfatta det som at alle i sør skulle vere rasistar og nærmast ikledd brunskjorter. Gruppa Lynyrd Skynyrd gav Neil Young svar med “Sweet Home Alabama” i 1974.

   

Same året laga Randy Newman  “Good Old Boys” . Eit heilt album med sørstatane sitt oppheng i slaveri og rasismen som tema.  I songen “Rednecks” er sarkasmen på kokepunktet.  

Bob Dylan spela inn “Blind Willie McTell” til albumet “Infidels” i 1983, men den blei først utgitt på The Bootleg Series vol. 1-3 i 1991. Teksten til Dylan har slaveriet og rasismen som bakteppe:

See them big plantations burning /Hear the cracking of the whips/

Smell that sweet magnolia blooming/ See the ghosts of slavery ships/

I can hear them tribes a-moaning /Hear that undertaker’s bell /

Framføre dette plasserer han den mørkhuda bluessongaren  Willie McTell.  Over uretten, over diskrimineringa og over den politiske røynda der ‘power and greed and corruptible seed, seems to be all that there is’ svevar den fantastiske kulturelle arva frå dei som blei frakta frå Afrika som slavar og sleit under forferdelege kår. Her heime brukte Lillebjørn Nilsen mykje av same grepet når han viste fingeren til det politiske ytre høgre i songen “Språkets Poesi” frå 1988:

“Det går en mann i Oslo’s gater, han er kjent og lett å se, han er ansatt i kommunen, for å plaffe duer ned, om det var alt han gjorde, var det ikke mer å si, men det triste med den mannen er hans mangel på poesi, når han går til sitt arbeid med sammenknepet munn, da svever Kolbein Falkeid, høyt over Haugesund”.

Nobody can sing the blues like Blind Willie McTell.

Diskrimineringa av afro-amerikanarane  er eit tema Bob Dylan fleire gonger har vore innom bl.a. i songar som “The Lonesome Death of Hattie Carroll”,  “Oxford Town”  og ikkje minst “Hurricane”, om den farga boksaren Rubin Carter. Her finn me tekstlinjer som explisitt seier at rasismen strekker seg longt inn i det amerikanske rettssystemet.  

“Blind Willie McTell” er meir subtil enn dei 3 såkalla protestsongane frå tidlegare i Dylan si karriere.  Mange tekstlinjer opnar for ulike tolkingar.  Når han syng “There is a chain gang on the highway” er det lett å sjå føre seg afro-amerikanarar på straffearbeid som bygger ein eller annan veg, men dersom du meiner at denne lenkegjengen er Bradley Manning, Julian Assange og Edward Snowden er det ingen som kan seie deg imot. Slik blir songen universell og tidlaus, og ein kan seie at det er all urett og smerte i heile verda forteljaren ber i seg når han kikkar ut vindauge frå hotellet:

I’m gazing out the window of the old Saint James Hotel and I know no one can sing the blues like Blind Willie McTell  

Tog til Tutwiler

Ein dag i året 1903 sat musikaren William Christopfer  Handy på jernbanestasjonen i Tutwiler, Mississippi, og venta på neste tog nordover.  Handy sovna der på stasjonen, men vakna ganske så snart, då ein lurvete kar sette i gong med å syngja og spela  gitar.  Handy skriv om dette  i biografien sin:

His clothes were rags; his feet peeped out of his shoes. His face had on it some of the sadness of the ages. As he played, he pressed a knife on the strings of a guitar. The effect was unforgettable. His song, too, struck me instantly.

Songen Handy høyrde var ‘ Goin’ Where the Southern Crosses the Dog’ som med bakgrunn i dette møtet i Tutwiler er den eldste dokumenterte bluessongen me kjenner.  Inspirert av kva han hadde høyrt laga Handy ‘Yellow Dog Blues’, og han adopterte denne bluesstilen i musikken sin. Snart kom komposisjonar som Memphis Blues, Beale Street Blues, og den største klassikaren av alle; St. Louis Blues.

Tutwiler blir kalla bluesen sin fødestad, og nå veit me kvifor,  og me er mange som undrast på kven han var, han der gitaristen som W.C. Handy fortel om.  Me har ikkje funne det ut, og sannsynlegvis kjem me heller ikkje til å gjera det.  Men eit og anna har me nok å takka han for.

The blues had a baby, they named it Rock’n’roll, sang Muddy Waters. The Rolling Stones’ musikalske fundament blei lagt ned  av bluesmusikarar frå Mississippi.  Bob Dylan skriv i sine memoarar at han aldri kunne ha laga platene ‘Highway 61 Revisited’ og ‘Blonde on Blonde’, hadde det ikkje vore for at eit par kameratar tidleg på 1960-talet kom trampande inn på hybelen hans med Robert Johnson’s ‘King of the Delta Blues Singers’ under armen.

Derfor får me seia det som det er:  Bluesmusikken er all populærmusikk sin far -og sikkert også mor,  og det er ingenting i vegen for å til dømes dra ei linje frå togstasjonen i Tutweiler i 1903 til scena i The Dome i Brighton i 1974 der Abba syng Waterloo.

Men kva er det eigentleg denne sjangeren handlar om?  Kan ein til dømes utrykke bluesmusikken  sitt hjarte, sin hjerne og si sjel gjennom 10 songar?  Å ja.  Klart ein kan.  Her er dei:

10. The Blues Brothers Band, Sweet Home Chicago

Då den fyrste ‘Blues brothers’-filmen kom i 1980 gav den bluesmusikksjangeren eit løft som ein vanskeleg kan overvurdera betydninga av.  Her kan ein kosa seg med ein herleg blanding av action og humor, men eigentleg er dette ein 133 minutt lang hyllest til blues og soulmusikken. ( I Chicago finst det ingen skilnad på blues og soul, på same måten som skilje mellom blues og Jazz er utviska i New Orleans).

-It’s a hundred and six miles to Chicago, we’ve got a full tank of gas, half a pack of cigarettes, it’s dark, and we’re wearing sunglasses.

Så startar filmhistorias villaste biljakt til lyden av Sweet Home Chicago.

  1. Martin Simpson, I Can’t Keep From Crying Sometimes

Simpson er frå England og høyrer eigentleg heime innanfor folk-tradisjonen.  På ‘I Can’t Keep from Cryin’, som er skriven av delta bluesmann Blind Willie Johnson, spelar han slidegitar som gjer deg frysningar .

  1. Shemekia Copeland, Don’t Whisper

Blant mange fantastisk flotte bluesdamer står unge Copeland fram som ein meir og meir tydeleg favoritt. Skru opp volumet på denne og høyr på stemmen. Den stemmen. ‘Don’t whisper you love me, say it out loud’.

  1. Billie Holiday, St. Louis blues

I hate to see the evening sun go down…Her er me tilbake hjå vår venn W.C. Handy.  Mange har gjort flotte versjonar av denne, men går du for Billie Holiday kan du umuleg trø feil.

  1. Big Bill Bronzy, Key to the Highway

Ahh, her har du originalen!  Eit alle tiders tøft munnspel, akkustisk gitar, eit enkelt komp og Big Bill Bronzy sin geniale måte å synge songen på.  Ikkje eit vondt ord om Eric Clapton, han fekk den til han òg, men denne er så mykje betre!

  1. Robert Johnson, Me and the Devil Blues

Så er me der då, ved vegkrysset bortanfor Dockery plantasjen i Mississippi.  Der Robert Johnson gav sjela si til djevelen i byte mot å kunne spela gitar.  Vel, ei  legende som denne er det vanskeleg å ikkje henge seg på,  men ‘dont print the facts, print the legends’, var det ein eller annan som sa.  Sanninga om Robert Johnson er nok så kjedeleg som dette:  På bulene rundt i Mississippideltaet var det Son House og Charley Patton som var kongar på slutten av 20, og byrjinga av 1930-talet,  og folk kom langvegsfrå for å høyra dei.  Son House fortalde at ein ung jypling stadig dukka opp og ville vera med å spela.  Ikkje var han flink, og ikkje var han gammal nok til å vera der, så dei kasta han ut, gong etter gong. Tilslutt blei han borte.  Etter eitt år kom han tilbake, hengde på seg gitaren og gjekk på scena. Alle blei ståande å måpa.  Kva var det dei kalla plata? Jo, Robert Johnson: King of the Delta Blues singers.  Ein dose talent, stålvilje, og eit år med intensiv øving var det som skulle til.  I tillegg hadde han eit stort fortrinn:  unormalt lange fingrar.  Det høyrest ut som det er to gitaristar der, seier Eric Clapton.

  1. Stevie Ray Vaughan Texas Flood

Frå byrjinga av 1980-talet og utover flytta mykje av den elektriske bluesen sitt tyngdepunkt seg frå Chicago til Austin, Texas.  Stevie Ray Vaughan var den viktigaste grunnen til dette. Litt meir rocka i utrykket, men ikkje mindre kjenslevarmt av den grunn. Gitar er bluesen sitt hovudinstrument og  ingen kunne spela som Stevie Ray.

 

3. Howlin Wolf,  Spoonful

Howlin Wolf kan ikkje akkurat kallast ein teknisk brilliant songar, og han nådde vel aldri den høge C.  Dei som var så heldige å få oppleva han på scena sier at det var som ei veldig urkraft som traff dei i brystkassa då Howlin Wolf gjekk til mikrofonen.  Denne kraftfulle røsta, saman med gitarspelet til Hubert Sumlin, skapte rein magi.

  1. Muddy Waters, Mannish Boy

Muddy Waters gjorde mange innspelingar av denne, men du skal gå for ‘The Last Waltz’-versjonen saman med The Band frå 1975. Her er musikken på full kok! På same scena, same kvelden , var Bob Dylan, Neil Young, Van Morrison og eit drøss med andre stjerner. Dei blei puslingar. Muddy Waters stjal showet!

  1. Lightnin’ Sam Hopkins, Mojo Hand

Ein bør vel snart begynne arbeidet med å få Lightnin’ Hopkins opp der som han høyrer heime. ‘Verdas kulaste bluesmann’, kan vera ein grei merkelapp å bruka.